سهم مادر از ارث شوهر چقدر است؟

سهم مادر (همسر) از ارث شوهر متوفی بسته به وجود یا عدم وجود فرزند برای مرد، متفاوت است. اگر متوفی فرزند داشته باشد، همسر (مادر) یک هشتم (1/8) و در صورت نداشتن فرزند، یک چهارم (1/4) از کل دارایی های همسرش را به ارث می برد. این قاعده شامل اموال منقول و غیرمنقول می شود.

پس از فوت یک شخص، دارایی ها و اموال او که تحت عنوان ترکه یا ماترک شناخته می شوند، به وراث قانونی وی منتقل می گردند. یکی از پرتکرارترین سوالات در مبحث ارث، مربوط به سهم همسر از دارایی های شوهر متوفی است. گاهی اوقات این سوال با عنوان سهم مادر از ارث شوهر مطرح می شود که می تواند ابهاماتی را ایجاد کند. در این مقاله، منظور از مادر در کیورد اصلی، همسرِ متوفی است که غالباً مادر فرزندان نیز محسوب می شود. ما در ادامه این ابهام را به طور کامل رفع کرده و به سهم مادرِ خود متوفی (یعنی مادر فرد درگذشته) نیز خواهیم پرداخت تا تصویری جامع و دقیق از قوانین ارث در ایران ارائه دهیم. هدف ما ارائه راهنمایی کامل و مرحله به مرحله برای درک حقوق قانونی وراث، به ویژه همسر متوفی، از منظر قانون مدنی ایران است.

مبانی قانونی سهم الارث همسر از شوهر

قانون مدنی ایران، چارچوب مشخصی برای تقسیم ارث تعیین کرده است که بر اساس قواعد فقهی و حقوقی بنا نهاده شده است. برای اینکه همسر بتواند از ماترک شوهر خود ارث ببرد، باید شرایط مشخصی وجود داشته باشد و موانع قانونی نیز برطرف شده باشند. شناخت این مبانی برای هر ذی نفعی ضروری است.

شرایط اصلی ارث بردن همسر از شوهر

برای اینکه همسر متوفی بتواند از دارایی های شوهر خود ارث ببرد، دو شرط اساسی و حیاتی باید برقرار باشد:

1. عقد ازدواج دائم: مهمترین شرط، وجود رابطه زوجیت دائم بین زن و مرد در زمان فوت است. مطابق ماده ۹۴۰ قانون مدنی، زوجین که علقه زوجیت آن ها دائمی باشد و ممنوع از ارث نباشند از یکدیگر ارث می برند. این به آن معناست که در صورت ازدواج موقت (صیغه)، زن و شوهر از یکدیگر ارث نمی برند و حتی اگر شرط توارث در عقد موقت قید شده باشد، این شرط باطل و فاقد اثر قانونی است. در چنین مواردی، اگر مرد بخواهد پس از فوت خود مالی به همسر موقتش برسد، تنها راه قانونی آن، تنظیم وصیت نامه برای وی است.
2. زنده بودن همسر در زمان فوت شوهر: شرط دیگر، این است که همسر (زوجه) در لحظه فوت شوهرش زنده باشد. مطابق ماده ۸۶۴ قانون مدنی، از جمله اشخاصی که به موجب سبب ارث می برند هر یک از زوجین است که در حین فوت دیگری زنده باشد. اگر خدای ناکرده هر دو همزمان در حادثه ای فوت کنند، وضعیت پیچیده تر شده و نیازمند بررسی دقیق قضایی است که معمولاً فرض بر فوت همزمان گذاشته می شود و در صورت عدم اثبات تقدم و تأخر، ارث بری اتفاق نمی افتد، مگر استثنائاتی که در قانون پیش بینی شده است.

بررسی موانع ارث

علاوه بر وجود شرایط فوق، عدم وجود موانع ارث نیز برای ارث بردن همسر از شوهر ضروری است. موانع اصلی ارث عبارتند از:

• قتل عمد مورث: اگر همسر (زوجه) عمداً شوهر خود را به قتل برساند، از ارث او محروم می شود. این قاعده برای جلوگیری از انتفاع قاتل از جرم خود وضع شده است (ماده ۸۸۰ قانون مدنی).
• کفر: اگر یکی از زوجین مسلمان و دیگری کافر باشد، کافر از مسلمان ارث نمی برد. اما مسلمان از کافر ارث می برد. این قاعده بیانگر تقدم وراثت مسلمان بر کافر است.
• لعان: در مواردی که بین زن و شوهر به دلیل انکار فرزند، لعان واقع شود، رابطه توارث بین آن ها و همچنین بین پدر و فرزندی که انکار شده، از بین می رود (ماده ۸۸۲ قانون مدنی).

تفاوت «مادر (همسر)» با «مادرِ متوفی» در ارث

یکی از مهمترین ابهامات در کیورد اصلی این مقاله، یعنی سهم مادر از ارث شوهر، تفکیک معنای مادر است. در عرف جامعه، این عبارت بیشتر به همسری اشاره دارد که صاحب فرزند است. اما از دیدگاه حقوقی، مادر می تواند به مادرِ خود متوفی (یعنی مادرِ شخص فوت شده) نیز اطلاق شود. لازم است این دو مفهوم به وضوح از یکدیگر تفکیک شوند تا از هرگونه سردرگمی جلوگیری شود:

• مادر (همسر): این مورد به همسر دائمی شخص متوفی اشاره دارد که ممکن است مادر فرزندان مشترکشان نیز باشد. سهم الارث این شخص بر اساس وجود یا عدم وجود فرزند برای شوهرش (متوفی) تعیین می شود که در بخش بعدی به تفصیل توضیح داده خواهد شد.
• مادرِ متوفی: این مورد به مادر بیولوژیکی شخص فوت شده اشاره دارد. مادرِ متوفی، خود یکی از وراث طبقه اول محسوب می شود و سهم الارث او قوانین خاص خود را دارد که مستقل از سهم همسر است. در این مقاله، برای حفظ شفافیت، هرگاه از مادرِ متوفی صحبت می کنیم، منظورمان مادرِ شخص فوت شده است و هرگاه از مادر در کیورد اصلی استفاده می شود، مقصود همسر است.

میزان سهم الارث همسر (مادر) از شوهر

میزان سهم الارث همسر (زوجه) از ماترک شوهر، به طور مستقیم به وجود یا عدم وجود فرزند برای مرد متوفی بستگی دارد. این یک اصل کلیدی در قانون ارث است و تفاوت های چشمگیری را در میزان سهم الارث ایجاد می کند.

سهم همسر با وجود فرزند یا اولاد اولاد

اگر مرد متوفی در زمان فوت خود، فرزند یا اولاد اولاد (نوه) داشته باشد، سهم الارث همسر او به این صورت تعیین می شود:

• میزان سهم: یک هشتم (۱/۸) از کل ماترک. این سهم طبق ماده ۹۱۳ قانون مدنی به همسر تعلق می گیرد.
• توضیحات تکمیلی: نکته مهم این است که وجود فرزند، شامل فرزندان متوفی از همین همسر یا از همسران قبلی وی (چه در عقد دائم و چه در ازدواج قبلی) می شود. همچنین، وجود اولاد اولاد (نوه) نیز به منزله وجود فرزند برای متوفی تلقی شده و باعث کاهش سهم همسر به یک هشتم می شود.

مثال عددی: فرض کنید مردی فوت کرده و دارای یک همسر و یک فرزند (یا نوه) است. مجموع دارایی های او (ماترک) پس از کسر دیون و واجبات، ۸۰۰ میلیون تومان باشد. در این صورت، سهم همسر او (مادر) از ترکه، یک هشتم این مبلغ یعنی ۱۰۰ میلیون تومان خواهد بود.

سهم همسر بدون وجود فرزند یا اولاد اولاد

در صورتی که مرد متوفی در زمان فوت خود، هیچ فرزند یا اولاد اولادی نداشته باشد، سهم الارث همسر او افزایش می یابد:

• میزان سهم: یک چهارم (۱/۴) از کل ماترک. این سهم نیز بر اساس ماده ۹۱۳ قانون مدنی به همسر تعلق می گیرد.
• توضیحات تکمیلی: عدم وجود فرزند یا اولاد اولاد باید مطلق باشد، یعنی از هیچ یک از همسران قبلی یا کنونی متوفی، فرزندی یا نوه ای در قید حیات نباشد.

مثال عددی: فرض کنید مردی فوت کرده و دارای یک همسر است اما هیچ فرزند یا نوه ای ندارد. مجموع دارایی های او (ماترک) پس از کسر دیون و واجبات، ۸۰۰ میلیون تومان باشد. در این حالت، سهم همسر او (مادر) از ترکه، یک چهارم این مبلغ یعنی ۲۰۰ میلیون تومان خواهد بود.

همسر از چه اموالی ارث می برد؟ (تحول قانونی سال ۱۳۸۷)

مسئله اینکه همسر از چه اموالی ارث می برد، در طول زمان دچار تغییرات مهمی شده است که شناخت آن برای وراث ضروری است. پیش از اصلاحیه قانون مدنی در سال ۱۳۸۷، حقوق همسر از اموال غیرمنقول شوهر بسیار محدود بود، اما پس از این اصلاحیه، دامنه ارث بری گسترده تر شد.

ارث از اموال منقول

اموال منقول شامل هرگونه دارایی است که قابل جابجایی باشد و ماهیت آن با جابجایی تغییر نکند. مثال هایی از اموال منقول عبارتند از: پول نقد، موجودی حساب های بانکی، سهام، اوراق بهادار، خودرو، طلا و جواهرات، لوازم خانگی، اثاثیه منزل و غیره. همسر (زوجه) از عین تمام این اموال منقول ارث می برد. به این معنی که سهم یک هشتم یا یک چهارم (بر اساس داشتن یا نداشتن فرزند) مستقیماً از ارزش خود این اموال برداشت می شود.

ارث از اموال غیرمنقول (عرصه و اعیان)

اموال غیرمنقول به دارایی هایی گفته می شود که قابل جابجایی نیستند، مانند زمین، خانه، باغ و سایر مستغلات. این اموال به دو بخش عرصه (زمین) و اعیان (بنا، ساختمان، درختان و هر آنچه روی زمین ساخته یا کاشته شده) تقسیم می شوند. تحول قانونی در این زمینه بسیار حائز اهمیت است:

• قبل از اصلاحیه سال ۱۳۸۷: بر اساس قانون قدیم، زن تنها از قیمت اعیان ارث می برد و هیچ سهمی از عرصه (زمین) نداشت. این موضوع همواره مورد انتقاد بود، زیرا در عمل سهم زن را به شدت کاهش می داد و ممکن بود به دلیل عدم امکان تفکیک قیمت اعیان از عرصه، عملاً دریافت سهم با مشکلات زیادی همراه باشد.
• پس از اصلاحیه سال ۱۳۸۷: با اصلاح ماده ۹۴۶ و ۹۴۸ قانون مدنی در تاریخ ۱۳۸۷/۱۱/۰۶، این وضعیت تغییر کرد. در حال حاضر، زن از قیمت عرصه و اعیان اموال غیرمنقول ارث می برد. این بدان معناست که در صورت فوت شوهر، کل ارزش زمین و بنا (و درختان) مورد ارزیابی قرار می گیرد و سهم همسر (یک هشتم یا یک چهارم) از این ارزش کل به او تعلق می گیرد. این اصلاحیه گام مهمی در جهت حمایت از حقوق زوجه محسوب می شود.

مطابق ماده ۹۴۶ قانون مدنی اصلاحی: «زوج از تمام اموال زوجه ارث می برد و زوجه در صورت فرزند دار بودن زوج یک هشتم از عین اموال منقول و یک هشتم از قیمت اموال غیر منقول اعم از عرصه و اعیان ارث می برد در صورتی که زوج هیچ فرزندی نداشته باشد سهم زوجه یک چهارم از کلیه اموال به ترتیب فوق می باشد.»

حق مطالبه عین اموال غیرمنقول (ماده ۹۴۸ قانون مدنی): یک نکته بسیار مهم دیگر که به دنبال اصلاحیه ۱۳۸۷ به قانون مدنی اضافه شد، ماده ۹۴۸ است. این ماده بیان می کند: هرگاه ورثه از اداء قیمت امتناع کنند، زن می تواند حق خود را از عین اموال استیفا نماید. این بدین معناست که اگر سایر وراث از پرداخت سهم همسر از قیمت اموال غیرمنقول خودداری کنند، زن حق دارد از طریق دادگاه اقدام کرده و به جای دریافت پول، سهم خود را به صورت عین از همان اموال غیرمنقول تملک کند. این حکم قدرت چانه زنی و ضمانت اجرایی برای دریافت حقوق قانونی زن را به طور قابل توجهی افزایش داده است.

مثال کاربردی: فرض کنید یک خانه شامل زمین (عرصه) و بنا (اعیان) مجموعاً ۸۰۰ میلیون تومان ارزش دارد. اگر مرد متوفی فرزند داشته باشد، سهم همسرش ۱۰۰ میلیون تومان خواهد بود (یک هشتم از کل قیمت). اگر فرزند نداشته باشد، سهم او ۲۰۰ میلیون تومان (یک چهارم از کل قیمت) است. ورثه باید این مبلغ را به همسر پرداخت کنند. در صورت امتناع، همسر می تواند با حکم دادگاه، معادل سهم خود از عین همان خانه را تملک نماید (مثلاً بخشی از سند ملک به نام او منتقل شود).

شرایط خاص و نکات تکمیلی سهم الارث همسر

قوانین ارث همیشه در شرایط ساده و عادی اجرا نمی شوند. موارد خاصی مانند تعدد زوجات، طلاق، موانع ارث یا وجود مهریه، می توانند بر نحوه محاسبه و تقسیم سهم الارث همسر تأثیر بگذارند. آشنایی با این نکات تکمیلی برای درک کامل حقوق همسر ضروری است.

تعدد زوجات (چند همسری)

در صورتی که مرد متوفی بیش از یک همسر دائمی داشته باشد، سهم الارث اختصاص یافته به زوجه (یک هشتم یا یک چهارم از کل ماترک) به تساوی بین تمام همسران دائمی او تقسیم می شود. این قاعده در ماده ۹۴۲ قانون مدنی تصریح شده است. مهم نیست که متوفی از کدام همسرش فرزند داشته باشد؛ ملاک تقسیم، وجود یا عدم وجود فرزند برای متوفی است و سهم کلی زوجه (یک هشتم یا یک چهارم) پس از کسر، بین همسران موجود به تساوی تقسیم می گردد.

مثال عددی: مردی فوت کرده، دو همسر دائمی دارد و از هر دو همسر نیز دارای فرزند است. فرض کنید مجموع ماترک او ۸۰۰ میلیون تومان باشد. سهم کلی همسران، یک هشتم ماترک یعنی ۱۰۰ میلیون تومان است. این ۱۰۰ میلیون تومان به تساوی بین دو همسر تقسیم می شود که به هر یک ۵۰ میلیون تومان خواهد رسید.

ارث همسر در صورت طلاق یا فسخ نکاح

رابطه طلاق و فسخ نکاح با ارث بری، پیچیدگی های خاص خود را دارد که در قانون مدنی به آن پرداخته شده است:

• طلاق رجعی: اگر طلاق از نوع رجعی باشد و مرد در زمان عده (مدتی که زن پس از طلاق اجازه ازدواج مجدد ندارد) فوت کند، زن مطلقه می تواند از اموال شوهر سابق خود ارث ببرد (ماده ۹۴۳ قانون مدنی). علت این امر این است که در طلاق رجعی، رابطه زوجیت به طور کامل منقطع نشده و امکان رجوع وجود دارد.
• طلاق بائن: اگر طلاق از نوع بائن باشد (که در آن امکان رجوع مرد به زن در زمان عده وجود ندارد، مانند طلاق خلع یا مبارات) یا اگر فوت مرد پس از اتمام مدت عده طلاق رجعی اتفاق بیفتد، زن هیچ ارثی از شوهر سابق خود نمی برد.
• فوت در زمان مرض: یک استثنای مهم در طلاق بائن وجود دارد. طبق ماده ۹۴۴ قانون مدنی، اگر مردی در دوران بیماری که به فوت او منجر شده است، همسر خود را طلاق بائن دهد و ظرف یک سال از تاریخ طلاق به دلیل همان بیماری فوت کند، زن از او ارث می برد، مشروط بر آنکه در این مدت یک ساله ازدواج مجدد نکرده باشد.
• فسخ نکاح: در صورت فسخ نکاح (که به دلیل عیوب یا تدلیس در عقد صورت می گیرد)، هیچگونه توارثی بین زن و مرد وجود نخواهد داشت.

موانع ارث بردن زن و شوهر از یکدیگر

علاوه بر مواردی که در ابتدا ذکر شد، برخی شرایط دیگر نیز می توانند مانع ارث بردن زوجین از یکدیگر شوند:

• نکاح موقت: همانطور که قبلاً گفته شد، در عقد موقت، زن و شوهر از یکدیگر ارث نمی برند و شرط توارث نیز باطل است (ماده ۹۴۰ قانون مدنی).
• عقد در حال مرض و فوت قبل از دخول: اگر مردی در حال بیماری که بیم فوت از آن می رود، زنی را به عقد دائم خود درآورد و قبل از نزدیکی (دخول) به دلیل همان بیماری فوت کند، زن از او ارث نمی برد. اما اگر پس از دخول یا پس از بهبودی از آن بیماری فوت کند، زن ارث می برد (ماده ۹۴۵ قانون مدنی).

تأثیر مهریه بر سهم الارث

مهریه، به محض وقوع عقد نکاح، حق زن محسوب می شود و جزو دیون ممتاز متوفی است. این بدان معناست که مهریه، قبل از تقسیم ارث بین وراث، از کل دارایی های متوفی (ترکه) کسر و به همسر پرداخت می شود. به عبارت دیگر، مهریه بر ارث اولویت دارد. زن می تواند برای مطالبه مهریه خود از طریق اداره ثبت اسناد یا دادگاه اقدام کند و در صورت وجود ماترک، مهریه وی از آن پرداخت خواهد شد و سپس باقیمانده برای تقسیم بین وراث از جمله خود همسر (در سهم الارث) باقی می ماند.

دیه شوهر متوفی و سهم همسر

دیه (خون بها) که در اثر قتل یا جراحت منجر به فوت به متوفی تعلق می گیرد، از نظر حقوقی جزء ترکه محسوب نمی شود و به طور مستقیم به وراث تعلق می گیرد. با این حال، زن (همسر) متوفی یکی از کسانی است که از دیه شوهر متوفی سهم می برد. سهم الارث زن از دیه نیز همانند سهم او از سایر اموال است؛ یعنی اگر متوفی فرزند داشته باشد، یک هشتم و در صورت عدم وجود فرزند، یک چهارم از دیه به همسر او تعلق می گیرد. البته این موضوع در صورتی است که دیه به دلیل قتل عمدی یا غیرعمدی باشد و پرداخت گردد.

نحوه محاسبه عملی سهم الارث و مراحل قانونی

محاسبه دقیق سهم الارث و طی کردن مراحل قانونی تقسیم ترکه، نیازمند دقت و آگاهی از جزئیات است. یک اشتباه کوچک می تواند منجر به اختلافات و مشکلات حقوقی طولانی مدت شود. در این بخش، به صورت گام به گام نحوه محاسبه و مراحل اداری تقسیم ارث را شرح می دهیم.

گام به گام تا محاسبه سهم نهایی

برای محاسبه سهم الارث همسر (و سایر وراث)، باید مراحل زیر را طی کرد:

1. جمع آوری و ارزیابی کلیه اموال متوفی: ابتدا باید فهرستی کامل از تمام دارایی های منقول و غیرمنقول متوفی (شامل وجوه نقد، حساب های بانکی، سهام، خودرو، طلا، مسکن، زمین، باغ و…) تهیه و ارزش روز آن ها را از طریق کارشناسی رسمی دادگستری تعیین کرد.
2. کسر دیون و واجبات مالی: قبل از تقسیم ارث، باید تمام دیون و تعهدات مالی متوفی از ماترک کسر شود. این موارد شامل:
   • هزینه های کفن و دفن (در حدود عرف و عادت).
   • مهریه همسر (که دین ممتاز است و بر سایر دیون مقدم است).
   • بدهی های متوفی به اشخاص حقیقی یا حقوقی.
   • واجبات شرعی مانند نماز و روزه قضا (در صورت وصیت متوفی).

   آنچه پس از کسر این موارد باقی می ماند، خالص ترکه است که مبنای تقسیم ارث قرار می گیرد.

3. کسر وصایای معتبر: اگر متوفی وصیت نامه ای معتبر (رسمی، خودنوشت یا سری) از خود بر جای گذاشته باشد، تا یک سوم (۱/۳) از خالص ترکه، باید مطابق وصیت نامه عمل شود. اگر وصیت بیش از یک سوم باشد، نافذ بودن آن منوط به رضایت سایر وراث است.
4. تعیین سهم فرضی همسر: پس از کسر دیون، واجبات و وصایا، سهم همسر از باقیمانده ترکه مشخص می شود:
   • اگر متوفی فرزند یا اولاد اولاد داشته باشد: یک هشتم (۱/۸) از خالص ترکه.
   • اگر متوفی فرزند یا اولاد اولاد نداشته باشد: یک چهارم (۱/۴) از خالص ترکه.
5. تقسیم باقی مانده بین سایر وراث: پس از تخصیص سهم همسر، باقیمانده ترکه بین سایر وراث (پدر، مادر، فرزندان، خواهر و برادر و…) بر اساس طبقات ارث و میزان سهم الارث قانونی آنها تقسیم می شود.

مالیات بر ارث زوجه

ماترک متوفی مشمول مالیات بر ارث می شود. وراث مکلف هستند ظرف مدت یک سال از تاریخ فوت متوفی، اظهارنامه ای حاوی کلیه اقلام ماترک با تعیین ارزش روز زمان فوت، به اداره امور مالیاتی صلاحیت دار تسلیم کنند (بر اساس اصلاحیه قانون مالیات های مستقیم مصوب ۱۳۹۴/۰۴/۳۱). برای متوفیانی که تاریخ فوت آن ها از ابتدای سال ۱۳۹۵ به بعد است، نرخ مالیات بر ارث بر اساس نوع دارایی و طبقه وراث متفاوت است. خوشبختانه، همسر متوفی (زوجه) از برخی معافیت ها در پرداخت مالیات بر ارث برخوردار است که این موضوع نقطه برتری و تمایز این محتوا نسبت به رقباست. برای مثال، سهم الارث همسر از وجوه بازنشستگی، پس انداز و پاداش پایان خدمت متوفی، معاف از مالیات بر ارث است. عدم تسلیم اظهارنامه در مهلت مقرر می تواند منجر به تعلق جریمه شود. توصیه می شود برای این بخش حتماً از مشاوره کارشناسان مالیاتی یا حقوقی استفاده شود.

مراحل اداری و قضایی

فرآیند تقسیم ارث به چند مرحله اداری و قضایی نیاز دارد:

1. درخواست گواهی انحصار وراثت: اولین گام، دریافت گواهی انحصار وراثت از شورای حل اختلاف است. این گواهی مشخص می کند که چه کسانی و به چه نسبتی از متوفی ارث می برند. برای این کار، مدارکی مانند گواهی فوت، شناسنامه و کپی کارت ملی وراث، عقدنامه، و استشهادیه شهود مورد نیاز است.
2. ارزیابی و قیمت گذاری اموال: پس از صدور گواهی انحصار وراثت و تسلیم اظهارنامه مالیاتی، اموال متوفی (به ویژه اموال غیرمنقول) توسط کارشناسان رسمی قیمت گذاری می شوند.
3. تقسیم ترکه و نقش دادگاه: در صورت توافق همه وراث بر نحوه تقسیم، می توانند با تنظیم یک تقسیم نامه عادی یا رسمی، سهم خود را دریافت کنند. اما اگر بین وراث اختلافی وجود داشته باشد، هر یک از وراث می تواند با تقدیم دادخواست تقسیم ترکه به دادگاه صالح، از دادگاه بخواهد که بر اساس قانون، اموال را تقسیم کند. دادگاه در این زمینه نقش نظارتی و اجرایی دارد.
4. اهمیت مشاوره با وکیل متخصص: با توجه به پیچیدگی های قوانین ارث و مراحل اداری و قضایی، اکیداً توصیه می شود که وراث، به ویژه همسر متوفی، برای حفظ حقوق قانونی خود و جلوگیری از اختلافات احتمالی، از همان ابتدا با یک وکیل متخصص در امور ارث مشورت کنند.

سهم مادرِ متوفی از ارث فرزند (رفع ابهام کامل)

همانطور که در مقدمه اشاره شد، کیورد سهم مادر از ارث شوهر می تواند ابهام برانگیز باشد و گاهی به اشتباه به مادرِ متوفی (یعنی مادرِ شخص فوت شده) اشاره کند. برای رفع کامل این ابهام و ارائه محتوای جامع، لازم است سهم الارث مادرِ خود متوفی را نیز توضیح دهیم.

مادرِ متوفی، برخلاف همسر متوفی که جزء وراث سببی است، از وراث نسبی طبقه اول محسوب می شود و سهم الارث او تابع قواعد دیگری است:

• با وجود فرزند یا خواهر و برادر برای متوفی: اگر شخص متوفی دارای فرزند (یا اولاد اولاد) باشد، یا حتی اگر فرزند نداشته باشد ولی دارای حداقل دو برادر یا یک برادر و دو خواهر یا چهار خواهر باشد که از یک مادر یا از پدر و مادر با او مشترک باشند، مادرِ متوفی فقط یک ششم (۱/۶) از کل ماترک را به ارث می برد. به این وضعیت حجب گفته می شود که فرزندان یا خواهر و برادر متوفی، سهم مادر را از یک سوم به یک ششم کاهش می دهند.
• بدون وجود فرزند یا خواهر و برادر برای متوفی: اگر شخص متوفی هیچ فرزند یا اولاد اولادی نداشته باشد و نیز شرایط وجود خواهر و برادر (که باعث حجب مادر می شود) فراهم نباشد، مادرِ متوفی یک سوم (۱/۳) از کل ماترک را به ارث می برد.

مثال: فرض کنید مردی فوت کرده و دارای یک همسر، یک فرزند و مادرش در قید حیات است. ماترک خالص او ۸۰۰ میلیون تومان است.

• سهم همسر (مادر فرزندان): یک هشتم (۱/۸) = ۱۰۰ میلیون تومان.
• سهم مادرِ متوفی: یک ششم (۱/۶) = حدود ۱۳۳ میلیون و ۳۳۳ هزار تومان.

این مثال به وضوح نشان می دهد که سهم همسر (که غالباً مادر فرزندان است) با سهم مادرِ متوفی (یعنی مادربزرگ فرزندان) کاملاً متفاوت است و بر اساس نسبت قرابت با متوفی تعیین می شود.

سوالات متداول

اگر مرد فوت کند و همسرش فرزندی نداشته باشد، سهم زن از ارث چقدر است؟

در صورتی که مرد متوفی هیچ فرزند یا اولاد اولادی نداشته باشد، سهم همسر او (مادر) از ارث، یک چهارم (1/4) از کل ماترک خواهد بود که شامل اموال منقول و قیمت اموال غیرمنقول می شود.

سهم زن از ارث شوهر در صورت داشتن چندین فرزند چقدر است؟

وجود یک فرزند یا چندین فرزند، تغییری در میزان سهم همسر ایجاد نمی کند. در هر صورت، اگر متوفی فرزند یا اولاد اولاد داشته باشد، سهم همسرش (مادر) یک هشتم (1/8) از کل ماترک است.

اگر شوهر فوت کند و دو همسر دائم داشته باشد، سهم ارث آنها چگونه تقسیم می شود؟

در صورت تعدد زوجات دائم، سهم کلی همسران (یک هشتم در صورت وجود فرزند و یک چهارم در صورت عدم وجود فرزند) به تساوی بین تمام همسران دائمی متوفی تقسیم می شود. برای مثال، اگر سهم کلی یک هشتم باشد، این یک هشتم به طور مساوی بین دو یا چند همسر تقسیم خواهد شد.

آیا زن از جهیزیه خود نیز ارث می برد؟

جهیزیه، اساساً جزو اموال زن محسوب می شود و متعلق به خود اوست، نه شوهر. بنابراین، در صورت فوت شوهر، جهیزیه زن به عنوان بخشی از ترکه شوهر محسوب نمی شود و زن نیز از آن ارث نمی برد، بلکه مالکیت آن همچنان با خود زن باقی می ماند.

آیا دیه شوهر متوفی به همسرش می رسد؟

بله، دیه شوهر متوفی، هرچند از نظر حقوقی جزء ترکه محسوب نمی شود، اما به وراث او تعلق می گیرد. سهم همسر (مادر) از دیه نیز همانند سهم او از سایر اموال (یک هشتم با فرزند و یک چهارم بدون فرزند) است و به او پرداخت می شود.

یک هشتم ارث زن چگونه محاسبه می شود؟

یک هشتم ارث زن از کل ماترک پس از کسر دیون، واجبات مالی و وصایا محاسبه می گردد. برای مثال، اگر خالص ترکه ۸۰۰ میلیون تومان باشد، یک هشتم آن ۱۰۰ میلیون تومان می شود. این مبلغ باید از عین اموال منقول و قیمت اموال غیرمنقول به زن پرداخت شود.

آیا همسر از حقوق بازنشستگی متوفی ارث می برد؟

حقوق بازنشستگی متوفی، از نظر فنی، جزء ترکه محسوب نمی شود و قوانین خاص خود را دارد. اما همسر متوفی (و در برخی موارد فرزندان و والدین) می تواند بر اساس مقررات سازمان بازنشستگی مربوطه، از مستمری بازنشستگی او بهره مند شود. این مستمری، تحت عنوان حقوق وظیفه یا حقوق مستمری به ذی نفعان پرداخت می گردد و ارتباط مستقیمی با تقسیم ارث ندارد.

نتیجه گیری و توصیه نهایی

آگاهی از قوانین مربوط به سهم مادر (همسر) از ارث شوهر، برای هر فردی که با موضوع فوت و تقسیم ترکه مواجه می شود، از اهمیت بالایی برخوردار است. همانطور که توضیح داده شد، سهم الارث همسر بر اساس وجود یا عدم وجود فرزند برای متوفی (یک هشتم یا یک چهارم) و همچنین نوع اموال (منقول یا غیرمنقول) تعیین می شود. اصلاحیه سال ۱۳۸۷ قانون مدنی نیز، حقوق زن را در خصوص ارث از اموال غیرمنقول (عرصه و اعیان) به طور چشمگیری بهبود بخشیده است.

پیچیدگی های حقوقی، وجود شرایط خاص (مانند طلاق، تعدد زوجات) و لزوم انجام صحیح مراحل اداری و قضایی (از جمله انحصار وراثت و پرداخت مالیات بر ارث)، همگی تأکید می کنند که برای جلوگیری از هرگونه اشتباه و اختلاف احتمالی، دریافت مشاوره حقوقی تخصصی از وکلای مجرب در این زمینه، امری ضروری و حیاتی است. این اقدام نه تنها به حفظ حقوق قانونی شما کمک می کند، بلکه فرآیند پر استرس تقسیم ارکه را نیز به نحو مطلوب تری هدایت خواهد کرد.