فسیل دختربچه ۳ میلیون ساله؛ کشفی انقلابی در درک تکامل انسان

فسیل دختربچه ۳.۳ میلیون ساله که با نام سلام شناخته می شود، کامل ترین اسکلت کشف شده از دوران کودکی انسان تباران اولیه است. این کشف بی نظیر در اتیوپی، اطلاعات حیاتی درباره راست قامتی، زندگی درختی، سرعت رشد مغز و الگوهای دندان درآوردن گونه آسترالوپیتکوس آفارنسیس ارائه داده و درک ما از اجداد دور انسان را به طور بنیادین متحول کرده است.

سفر به اعماق تاریخ؛ روایتی از ریشه های انسان

سفر به اعماق تاریخ همواره مملو از شگفتی ها و رازهای ناگفته است. در میان این رازها، داستان تکامل انسان و چگونگی پیدایش گونه ما، یکی از جذاب ترین و پیچیده ترین روایت های علمی به شمار می رود. کشف فسیل ها، قطعات گمشده این پازل عظیم را کنار هم قرار می دهد و به ما امکان می دهد تا به گذشته های دور سفر کنیم و زندگی اجدادمان را از نزدیک لمس کنیم. در این میان، برخی از کشفیات چنان انقلابی هستند که دیدگاه های پیشین را دگرگون ساخته و مسیر تحقیقات علمی را برای همیشه تغییر می دهند.

یکی از این کشفیات بزرگ، یافتن فسیل بی نظیر سلام است. دختربچه ای کوچک که ۳.۳ میلیون سال پیش در دشت ها و جنگل های آفریقا زندگی می کرد و اکنون، داستان زندگی خود را برای ما روایت می کند. این فسیل نه تنها یک پنجره شفاف به سوی گذشته است، بلکه یک آینه برای درک بهتر جایگاه خودمان در درخت وسیع زندگی محسوب می شود. مطالعه این فسیل به دانشمندان اجازه داده است تا به جای تکیه بر حدس و گمان درباره دوران کودکی اجدادمان، بر پایه شواهد مستند آناتومیک صحبت کنند.

شناسنامه علمی سلام؛ قدیمی ترین کودک جهان

فسیل سلام، که در محافل علمی با نام کد دی کی-وان-فایو (DIK-1-1) شناخته می شود، در سال ۲۰۰۰ میلادی در منطقه دیکا، واقع در شمال شرقی اتیوپی و در دره آواش میانی کشف شد. نام سلام که در زبان آمهاری (زبان رسمی اتیوپی) به معنای صلح است، به نمادی از آرامش و همچنین سرآغاز فهم جدیدی از ریشه های انسانی تبدیل گشت. سلام یک دختربچه از گونه آسترالوپیتکوس آفارنسیس (Australopithecus afarensis) بود. این گونه از حدود ۳.۹ تا ۲.۹ میلیون سال پیش در شرق آفریقا زندگی می کرد و به عنوان یکی از مهم ترین انسان تباران در مسیر تکامل انسان مدرن شناخته می شود.

سن دقیق و روش های تاریخ گذاری

دانشمندان با بررسی دقیق لایه های زمین شناسی و استفاده از روش های پیشرفته تاریخ گذاری رادیومتریک، سن این فسیل را با دقت بسیار بالا، ۳.۳ میلیون سال تخمین زده اند. این رقم، سلام را به قدیمی ترین اسکلت شناخته شده از یک کودک انسان تبار تبدیل می کند. منطقه دیکا در اتیوپی، به دلیل شرایط خاص زمین شناسی خود، به گنجینه ای از فسیل های اولیه انسان تباران تبدیل شده است. شرایط مناسب برای فسیل شدن، از جمله دفن سریع اجساد در رسوبات آتشفشانی یا سیلابی، باعث شده تا بقایای این موجودات باستانی به خوبی حفظ شوند و اطلاعات ارزشمندی را برای پژوهشگران به ارمغان آورند.

وضعیت منحصر به فرد و حفظ شدگی فوق العاده

آنچه فسیل سلام را بی نظیر و حتی از بسیاری جهات مهم تر از فسیل معروف لوسی می سازد، کامل بودن و حفظ شدن فوق العاده آن است. سلام قدیمی ترین اسکلت تقریبا کامل یک کودک انسان تبار است که تاکنون یافت شده است. این فسیل شامل بخش های حیاتی از جمله جمجمه تقریبا دست نخورده، دندان های شیری و دائمی در حال رویش، مهره های ستون فقرات، استخوان های دنده، ترقوه، تیغه شانه، بازو و لگن است.

این میزان از حفظ شدگی، به دانشمندان اجازه می دهد تا نگاهی بی سابقه به آناتومی و الگوهای رشد انسان تباران اولیه در دوران کودکی داشته باشند. دورانی حیاتی که تا پیش از این کشف، اطلاعات بسیار کمی از آن در دست بود. کشف استخوان ظریف استخوان هیوئید (Hyoid Bone) یا همان استخوان لامی در گردن، که به ماهیچه های زبان متصل است، از دیگر ویژگی های منحصر به فرد سلام است. این استخوان که در انسان های امروزی به تولید اصوات پیچیده کمک می کند، می تواند سرنخ هایی درباره توانایی های صوتی و ارتباطی این انسان تباران ارائه دهد، هرچند که تفسیر دقیق آن نیاز به تحقیقات بیشتری دارد.

داستان کشف؛ از دل بیابان های اتیوپی تا مجلات علمی

کشف فسیل سلام حاصل سال ها تلاش، پشتکار و البته کمی شانس در دل بیابان های سوزان اتیوپی است. این اکتشاف به سادگی به دست نیامد و فرآیند استخراج و مطالعه آن سال ها به طول انجامید و یکی از پروژه های فرسایشی اما پربار دیرینه انسان شناسی محسوب می شود.

تیم کاوش و لحظه سرنوشت ساز

در سال ۲۰۰۰، تیمی از دیرینه انسان شناسان به سرپرستی پروفسور زرسنی آلمسگد از دانشگاه شیکاگو، در حال کاوش در منطقه دیکا اتیوپی بودند. این منطقه به دلیل اکتشافات قبلی مهمی مانند فسیل لوسی در سال ۱۹۷۴، از پتانسیل بالایی برای یافتن بقایای انسان تباران اولیه برخوردار بود. در یکی از روزهای کاوش، در میان ماسه سنگ های فرسایش یافته، یکی از اعضای تیم آلمسگد به نام تافه بئینا متوجه قطعه ای کوچک از استخوان گونه شد که از دل خاک بیرون زده بود. آلمسگد با دیدن این تکه استخوان کوچک، بلافاصله دریافت که با یک کشف بسیار مهم روبرو هستند. این قطعه، نشانه ای از یک جمجمه کودک بود که در میان صخره ها مدفون شده بود.

روند طاقت فرسای استخراج و مطالعه

با وجود هیجان اولیه، کار اصلی تازه آغاز شده بود. فسیل سلام در ماسه سنگ های بسیار سخت و فشرده ای محبوس شده بود. جدا کردن دقیق این فسیل ظریف از بستر سنگی اش، بدون آسیب رساندن به آن، کاری بسیار دشوار و زمان بر بود. تیم آلمسگد بیش از پنج سال را صرف حفاری بسیار دقیق و میکروسکوپی کردند تا به تدریج تمام قطعات اسکلت را از دل سنگ ها خارج کنند. این فرآیند شامل استفاده از ابزارهای کوچک دندانپزشکی و مشاهده با میکروسکوپ بود تا کوچک ترین ذرات استخوان نیز از دست نرود.

پس از استخراج، کار تجزیه و تحلیل آغاز شد. بازسازی جمجمه و اسکلت سلام نیاز به دقت فوق العاده ای داشت و هر قطعه با ظرافت خاصی مورد مطالعه قرار گرفت. آلمسگد در توصیف این تجربه گفت که این کشف از آن دست اتفاقاتی است که تنها یک بار در زندگی اتفاق می افتد و یک موهبت باورنکردنی است که پنجره ای به سوی دوران کودکی اجدادمان باز می کند. نتایج اولیه این تحقیقات جامع، شش سال پس از کشف، یعنی در سال ۲۰۰۶، در مجله علمی معتبر نیچر منتشر شد و بلافاصله توجه جامعه علمی جهان را به خود جلب کرد.

مقایسه تخصصی سلام و لوسی؛ دو روی یک سکه تکاملی

برای درک کامل اهمیت فسیل سلام، ضروری است که آن را در بستر کشفیات پیشین، به ویژه با فسیل لوسی مقایسه کنیم. لوسی، که در سال ۱۹۷۴ توسط دونالد جوهانسون در منطقه هادار اتیوپی کشف شد، تا پیش از سلام شناخته شده ترین و کامل ترین اسکلت از گونه آسترالوپیتکوس آفارنسیس بود و اطلاعات بی سابقه ای درباره دوپا بودن انسان تباران اولیه ارائه کرده بود.

لوسی، با نام علمی ای ال-دویست وهشتادوهشت-یک (AL 288-1)، یک فسیل ۳.۲ میلیون ساله از یک انسان تبار ماده بالغ بود که حدود ۴۰ درصد از اسکلت آن حفظ شده بود. این کشف در زمان خود انقلابی محسوب می شد، چرا که اولین بار شواهد محکمی از راست قامتی و دوپا بودن کامل در انسان تباران اولیه را به نمایش گذاشت. جالب است بدانید فسیل سلام تنها چند کیلومتر دورتر از محل کشف لوسی پیدا شده است، اما تفاوت های کلیدی دارند.

اهمیت بی نظیر سلام در این است که اسکلت یک کودک را به ما نشان می دهد. اطلاعات مربوط به دوران رشد و نمو در انسان تباران اولیه بسیار نادر است. سلام با جمجمه تقریبا کامل و دندان های شیری و دائمی در حال رویش، سرنخ های مهمی درباره سرعت رشد مغز و الگوهای دندان درآوردن این گونه ارائه می کند. همچنین، ستون فقرات تقریبا کامل آن، اطلاعات دقیق تری درباره ساختار مهره ها و چگونگی راست قامتی در این موجودات می دهد. وجود استخوان ترقوه و تیغه شانه، که در لوسی وجود نداشت، دیدگاه های جدیدی درباره قابلیت های حرکتی و زندگی درختی آن ها فراهم می آورد.

شواهد شگفت انگیز؛ زندگی دوگانه بر زمین و در درختان

یکی از هیجان انگیزترین جنبه های فسیل سلام، اطلاعاتی است که درباره سبک زندگی و حرکت آسترالوپیتکوس آفارنسیس ارائه می دهد. این فسیل، شواهد متناقضی را نشان می دهد که تصویر پیچیده تری از اجدادمان را ترسیم می کند. موجوداتی که هم قادر به راه رفتن روی دو پا بودند و هم زمان قابل توجهی را در درختان می گذراندند.

راست قامتی و دوپا بودن قطعی

بررسی دقیق ستون فقرات و لگن سلام نشان دهنده تطابق های آناتومیکی بارز برای راست قامتی و راه رفتن روی دو پا است. شکل استخوان لگن به طرز آشکاری انسان مانند است و برای حمایت از وزن بدن در حالت ایستاده و تعادل هنگام راه رفتن دوپا، بهینه شده است. همچنین، زاویه استخوان ران و ویژگی های استخوان ساق پا، همگی بر توانایی راه رفتن روی دو پا دلالت دارند. این یافته ها، دیدگاه های قبلی را که تصور می کردند انسان تباران اولیه در این دوره زمانی، بیشتر شبیه گوریل ها حرکت می کنند، به چالش کشید و تأیید محکمی بر تکامل زودهنگام راست قامتی در خط سیر انسان ارائه داد. کشف دندان های نیش کوچک در سلام، که با دندان های نیش بزرگ میمون ها متفاوت است، نیز یکی دیگر از ویژگی های انسان گونه این فسیل به شمار می رود.

ویژگی های میمون وار و سازگاری با زندگی درختی

با این حال، تنها نیم تنه پایین سلام نبود که مورد مطالعه قرار گرفت. بررسی دقیق استخوان های نیم تنه بالایی این فسیل، دانشمندان را با جنبه های شگفت انگیزی روبرو ساخت که نشان دهنده سبک زندگی دوگانه این انسان تباران بود. استخوان های شانه سلام به طرز چشمگیری به شانه گوریل ها شباهت داشتند. این ساختار برای حرکت قدرتمند در درختان و آویزان شدن از شاخه ها بسیار مناسب است. علاوه بر این، انگشتان دست سلام خمیده و دراز بودند که این ویژگی نیز مشابه انگشتان شامپانزه ها است و به چسبیدن و گرفتن شاخه های درختان کمک می کند.

این ترکیب از ویژگی ها، نشان می دهد که سلام و همنوعانش، با وجود توانایی راه رفتن روی دو پا بر روی زمین، هنوز به محیط درختان وابسته بودند. این امر می تواند دلایل مختلفی داشته باشد:

• جستجوی غذا: درختان منبع غنی از میوه ها، برگ ها و سایر منابع غذایی بودند.
• امنیت: بالا رفتن از درختان راهی موثر برای فرار از دست شکارچیان بزرگ مانند گربه سانان دندان خنجری بود.
• خوابیدن: خوابیدن روی درختان می توانست امنیت بیشتری نسبت به خوابیدن بر روی زمین فراهم کند.

تغذیه و محیط زندگی در دیکا

با توجه به شواهد فسیلی و محیط شناسی منطقه دیکا، می توانیم تصویر تقریبی از محیط زندگی سلام ترسیم کنیم. در ۳.۳ میلیون سال پیش، این منطقه از اتیوپی شامل ترکیبی از جنگل های متراکم، مناطق چمنزار و رودخانه ها و دریاچه ها بوده است. این تنوع زیستی، منابع غذایی مختلفی را برای آسترالوپیتکوس آفارنسیس فراهم می کرده است. رژیم غذایی آن ها احتمالاً شامل میوه ها، برگ ها، ریشه ها، دانه ها و شاید هم حشرات و لاشه حیوانات کوچک می شده است. توانایی آن ها برای حرکت هم بر روی زمین و هم در درختان، به آن ها امکان می داد تا از تمامی منابع موجود در این محیط متنوع بهره برداری کنند.

بحث ها و نظریه ها؛ چالش های درک نحوه حرکت

کشف فسیل سلام و ویژگی های آناتومیکی خاصش، هرچند بسیاری از پرسش ها را پاسخ داد، اما در عین حال بحث های جدیدی را در جامعه علمی برانگیخت. یکی از اصلی ترین محورهای این بحث ها، چگونگی تفسیر وجود همزمان ویژگی های دوپا بودن و زندگی درختی در یک گونه واحد بود.

برخی از دانشمندان، با تأکید بر شباهت های نیم تنه بالایی سلام به میمون های بزرگ، استدلال کردند که این گونه زمان قابل توجهی را بر روی درختان می گذرانده و حتی ممکن است حرکت چهار دست و پا بر روی شاخه های درختان بخش مهمی از زندگی روزمره آن ها بوده است. این دیدگاه پیشنهاد می کند که راست قامتی لزوماً به معنای ترک کامل زندگی درختی نبوده و این انسان تباران یک استراتژی حرکتی انعطاف پذیر داشته اند.

در مقابل، گروه دیگری از پژوهشگران، با اشاره به شواهد قوی راست قامتی در نیم تنه پایینی سلام و لوسی، معتقدند که آسترالوپیتکوس آفارنسیس عمدتاً دوپا بر روی زمین حرکت می کرده است. آن ها ویژگی های میمون وار نیم تنه بالایی را به عنوان میراثی از اجداد تفسیر می کنند. به این معنی که این صفات هنوز به طور کامل از بین نرفته بودند، اما ممکن است کاربرد اصلی خود را از دست داده و صرفاً بقایایی از شکل های تکاملی پیشین محسوب می شده اند. این بحث ها نشان دهنده پیچیدگی تفسیر شواهد فسیلی و دشواری بازسازی سبک زندگی موجوداتی است که میلیون ها سال پیش می زیسته اند.

پایان ۳.۳ میلیون ساله؛ فرضیه های پیرامون مرگ سلام

یکی از اسرار همیشگی در مورد فسیل ها، چگونگی مرگ موجودی است که به فسیل تبدیل شده است. در مورد سلام نیز، گرچه شواهد قطعی در دست نیست، اما دانشمندان با بررسی وضعیت فسیل و محیط کشف آن، فرضیه هایی را مطرح کرده اند.

تعیین علت دقیق مرگ یک موجود زنده که میلیون ها سال پیش زندگی می کرده، تقریبا غیرممکن است. فسیل ها تنها بقایایی از گذشته هستند و نمی توانند تمام جزئیات یک رویداد را به ما بگویند. با این حال، وضعیت حفظ شدگی فوق العاده سلام سرنخ هایی در این زمینه ارائه می دهد. این اسکلت تقریبا کامل است و قطعات آن، از جمله جمجمه و بخش های ظریف تر، به خوبی در کنار هم قرار گرفته اند. این موضوع نشان می دهد که جسد او پس از مرگ، به سرعت دفن شده و از دسترس لاشخورها و عوامل محیطی که می توانستند آن را متلاشی کنند، دور مانده است.

بر اساس شواهد فوق و مطالعات زمین شناسی منطقه، قوی ترین فرضیه درباره مرگ سلام این است که او به طور ناگهانی و احتمالاً بر اثر سیل یا غرق شدن فوت کرده است. رودخانه ها و مناطق سیلابی در محیط زندگی آسترالوپیتکوس آفارنسیس وجود داشته اند و مرگ ناگهانی در چنین محیطی و دفن سریع زیر رسوبات آب رفت، می تواند توضیحی برای حفظ شدگی استثنایی این فسیل باشد. پوشیده شدن سریع جسد سلام پس از مرگش، احتمالاً توسط رسوبات یک سیل ناگهانی، دلیل اصلی حفظ شدن بی نظیر اسکلت اوست. این سناریو به این معناست که جسد او پیش از آنکه متلاشی شود، زیر لایه های رسوب مدفون شده و فرآیند فسیل شدن آغاز گشته است.

جایگاه سلام در پازل پیچیده تکامل انسان

کشف سلام فراتر از صرف یافتن یک فسیل قدیمی است. این رویداد، قطعه ای کلیدی را به پازل پیچیده و همیشه در حال تغییر تکامل انسان اضافه کرد و درک ما از اجداد اولیه را متحول ساخت. سلام نه تنها به ما آموخت که چگونه آسترالوپیتکوس آفارنسیس زندگی می کرده است، بلکه به ما کمک کرد تا جایگاه این گونه را در خط سیر تکاملی انسان مدرن بهتر درک کنیم.

سلام به ما نشان داد که انسان تباران اولیه مانند آسترالوپیتکوس آفارنسیس، موجوداتی بسیار سازگار و پیچیده بودند. این فسیل، با تلفیق ویژگی های دوپا بودن بر روی زمین و قابلیت های زندگی درختی، مفهوم انتقال در تکامل را به شکلی ملموس به نمایش گذاشت. قبل از سلام، دانشمندان تصوری کلی از راست قامتی در این گونه داشتند، اما جزئیات مربوط به چگونگی رشد این قابلیت در دوران کودکی و همزیستی آن با رفتارهای قدیمی تر مبهم بود. سلام با نشان دادن این دوگانگی، درک ما را از مراحل اولیه تکامل دوپا بودن عمیق تر کرد و ثابت نمود که این فرآیند یک شبه رخ نداده، بلکه به تدریج و طی میلیون ها سال شکل گرفته است.

آسترالوپیتکوس آفارنسیس به عنوان یک گونه کلیدی در مسیر تکامل انسان شناخته می شود که حد واسطی بین انسان تباران اولیه کاملا میمون مانند و گونه های پیشرفته تر انسان نما قرار دارد. سلام با ویژگی های خاص خود، این جایگاه انتقالی را برجسته تر می کند. این گونه حدود ۳ تا ۳.۹ میلیون سال پیش زندگی می کرده و اجداد احتمالی تمامی گونه های بعدی آسترالوپیتکوس و همچنین گونه هومو محسوب می شود. بنابراین، سلام با ارائه اطلاعاتی دقیق از دوران کودکی این گونه، به ما کمک می کند تا چگونگی انتقال ویژگی ها و تکامل آن ها را از این گونه به سوی گونه های بعدی و در نهایت به انسان مدرن، بهتر دنبال کنیم.

فراتر از علم؛ تاثیر کشفیات فسیلی بر باورهای عمومی

کشف فسیل های انسان تباران اولیه، مانند سلام و لوسی، همواره علاوه بر تحریک بحث های علمی، تأثیر عمیقی بر افکار عمومی، به ویژه در ارتباط با باورهای فلسفی و دینی، داشته است. این فسیل ها، با ارائه شواهد ملموس از میلیون ها سال تکامل، گاه با تفاسیر سنتی از خلقت انسان در ادیان مختلف چالش برانگیز می شوند و سوالات مهمی را در ذهن افراد ایجاد می کنند.

یکی از مهم ترین وظایف دانشمندان و مروجان علم، ارائه اطلاعاتی شفاف و بی طرفانه است تا مخاطبان بتوانند با آگاهی کامل، به درک درستی از این کشفیات دست یابند. در مواجهه با سوالات فلسفی یا دینی درباره تکامل، رویکرد علمی بر پایه شواهد تجربی و داده های موجود استوار است و سعی در توضیح پدیده های طبیعی دارد. علم تکامل، که بر پایه شواهد فسیلی، ژنتیکی، آناتومی مقایسه ای و سایر رشته ها بنا شده، به توضیح تغییرات زیستی در طول زمان می پردازد.

از دیدگاه علمی، مفاهیم مانند اولین انسان، نه به یک فرد مشخص، بلکه به مرحله ای از تکامل اشاره دارند که در آن مجموعه ای از ویژگی های خاص، انسان گونه در یک جمعیت ظاهر شده اند. بسیاری از مفسران دینی مدرن نیز تلاش کرده اند تا دیدگاه های علمی تکامل را با باورهای دینی خود سازگار کنند. آن ها اغلب تکامل را به عنوان روش خداوند در خلقت می بینند و این دو حوزه را نه در تضاد، بلکه در تکمیل یکدیگر می دانند. علم به چگونگی و دین به چرایی پاسخ می دهد. برای مثال، در پاسخ به دیدگاه هایی که اشاره به هزاران هزاران نسل قبل از آدم در روایات دینی می کنند، می توان گفت که علم دیرینه انسان شناسی نیز به همین مفهوم اشاره دارد. وجود گونه های مختلف انسان تبار که میلیون ها سال قبل از ظهور گونه انسان مدرن زندگی می کرده اند، توسط فسیل هایی مانند سلام به اثبات رسیده است.

نتیجه گیری؛ میراث جاودانه سلام و نگاهی به آینده

کشف فسیل دختربچه ۳.۳ میلیون ساله، سلام، بی شک یکی از درخشان ترین نقاط عطف در تاریخ دیرینه انسان شناسی است. این اسکلت تقریبا کامل، پنجره ای بی نظیر به سوی دوران کودکی گونه آسترالوپیتکوس آفارنسیس گشود و به ما امکان داد تا با جزئیاتی بی سابقه، به زندگی و رشد اجداد دور خود بنگریم. سلام نه تنها سن تکامل راست قامتی در انسان تباران را به عقب برد، بلکه تصویری پیچیده تر و غنی تر از سبک زندگی دوگانه آن ها، هم بر روی زمین و هم در درختان، ارائه داد. این دوگانگی، یادآور دوره انتقالی مهمی در مسیر تکامل انسان است که طی آن، قابلیت های حرکتی قدیمی تر با ویژگی های نوظهور در هم آمیخته بودند.

اهمیت سلام فراتر از یک یافته علمی صرف است. این فسیل به ما یادآوری می کند که جایگاه ما در درخت زندگی، حاصل میلیون ها سال تغییر و سازگاری است. هر تکه استخوان فسیل شده، هر جمجمه باستانی، روایتی ناگفته از مبارزه برای بقا، رشد و تکامل را در خود نهفته دارد. سلام به عنوان یک نماد از صلح و کنجکاوی علمی، به ما نشان می دهد که گذشته ما چگونه آینده ما را شکل داده و چگونه هنوز هم می توانیم از اعماق تاریخ، درس های ارزشمندی بیاموزیم.

با وجود تمام اطلاعاتی که سلام به ما ارزانی داشت، پازل تکامل انسان هنوز ناتمام است. هر کشف جدید، همچون سلام، نه تنها به سوالات پاسخ می دهد، بلکه سوالات جدیدی را نیز مطرح می کند. این ماهیت پویا و همیشه در حال پیشرفت علم است که آن را هیجان انگیز و ضروری می سازد. ادامه کاوش ها در مناطق غنی از فسیل مانند دیکا در اتیوپی، استفاده از فناوری های نوین در تحلیل و مطالعه، و همکاری های بین المللی، راه را برای کشفیات آینده هموار خواهد کرد. میراث سلام جاودانه خواهد ماند و الهام بخش نسل های آینده دانشمندان و علاقه مندان به تاریخچه ی شگفت انگیز بشریت خواهد بود تا به عمق بیشتری از ریشه های خود پی ببرند و داستان کامل تر انسان را روایت کنند.